Bookmanlit

Pibliye madi 21 Desanm 2010 lan Altè Près (Alter Presse)

Rikado Setenfis, gen 62 an, li se yon Brezilyen ki diplome lan Sant Gran Etid Entènasyonal lan Jenèv. Depi 2008, se li ki reprezante(OEA) Òganizasyon Peyi Amerik Yo ann Ayiti. Misye fè yon kokennchen bilan kont prezans entènsyonal la ann Ayiti.

Gen 10,000 kaskèt ble ann Ayiti.  Dapre wou, èske yo manke bay bon rannman…?

- Sistèm Nasyon Zini genyen pou l anpeche hing hang, se pa yon sistèm ki chita lan reyalite peyi a. Ayiti pa yon menas entènasyonal. Pa gen lagè sivil lan peyi a. Ayiti pa ni Irak ni Afganistan.  Kwak sa, pou manke Konsèy Sekirite a manke altènativ, li pote Kaskèt Ble yo depi 2004, depi lè Prezidan Aristid ale a.   Depi 1990, sa fè Nasyon Zini 8tyèm misyon l. Depi lè Divalye fin ale an 1986 la, mwen rele sa Ayiti ap pase a yon batay anba anba.  Se yon batay kote diferan aktè politik ap goumen pou pouvwa e yo youn pa respekte jwèt demokrasi a. Men, pou mwen, sanble sou teren entènasyonal la, Ayiti ap peye pou twò pre li twò pre Etazini. Sistèm entènasyonal la pat janm konsidere Ayiti an byen. Kifè, mezi sa Nasyon Zini bezwen regle se kenbe pouvwa ki deja la a epi fè Ayisyen tounen prizonye sou pwòp zile yo a. Pwoblèm kanntè a konte anpil lan desizyon entènasyonal la pran sou kesyon Ayiti a. Mal kou sa mal, yo vle Ayisyen ret la, lakay yo.

– Ki sa ki anpeche Ayiti mache nòmal?

– Pandan 200 ane, peyi a fè alevini ant fòs etranje ak fòs diktatè. Tout relasyon Ayiti ak entènasyonal la chita sou fòs, sa pa janm chita sou dyalòg. Peche Ayiti devan entènasyonal la, se libète li te pran an. Jan Ayiti derape a pat aseptab: sa te met lemonn mal alèz. Zòn Oksidantal  la (Ewòp Lwès) se yon zòn ki sitire kolonizatè, esklavajis, rasis, e se piye tè yo anvayi ki tout baz richès yo. Kifè, Revolisyon Ayiti a te fè tout gwo puisans yo pè.  Se jis an 1865,  Etazini rekonèt endepandans Ayiti a.  Lafrans li menm, li ekzije yo peye l, pou yo achte endepandans lan. Se depi lè peyi a derape, devlopman l bloke, peyi a antrave.  Entènasyonal la pat janm konnen ki jan pou l trete Ayiti, finalman, li ba l vag.  Ayiti fè 200 ane izole sou teren entènasyonal la. Jodi a, se je fèmen Nasyon Zini ap aplike chapit 7 lan regleman l yo, li depoze solda l pou l fòse yon misyon.  Se pa anyen k ap regle, sitiyasyon an ap dejenere. Yo vle fè Ayiti tounen yon peyi kapitalis ki pou fè byen pou voye vann o Zetazini, sa ridikil. Fòk Ayiti rete sa l ye a, yon peyi ki chita sou agrikilti, yon bagay ki rantre lan tout mès peyi a. Se san rete yo toujou ap pale de peyi a kòm yon kote ki chaje vyolans.  Menm san yon leta toutbon, valè vyolans ann Ayiti pa rive lan nivo lòt peyi lan Lamerik Latin nan. Gen bagay lan sosyete Ayiti a ki anpeche vyolans gaye.

– ‘‘Èske nou pa ta dwe bay legen paske Ayiti pa gen yon pa l ap fè, sèl sa m wè pou li se kole  pou l ta kole sere lan eritaj tradisyonèl li?

– Gen yon pati lan Ayiti ki modèn, e ki fikse l sou lavi moun lan peyi etranje. Gen 4 milyon Ayisyen konsa ki pa abite anndan fontyè peyi a. Ayiti gen kontak ak moun toupatou.  Mwen pa lan rèv pou m ta anvizaje peyi a tounen lan 16zyèm syèk pou l chita sou travay tè sèlman.   Twouve se sou enfliyans entènasyonal Ayiti ap viv, se sou ONG, se sou charite tout moun. Plis pase 90% sistèm edikasyon an lan men prive e se menm afè pou lasante. Leta pa met lajan apa pou fè okenn bagay piblik rale,  alewè pou l ta fè l mache. Nasyon Zini pa okipe l de tradisyon lokal. Kifè la a, gen yon misyon ki pa leve defi pwoblèm ekonomi ki menase peyi a toutbon.  Se yon pwoblèm sosyal ak yon pwoblèm lajan. Lè 80% moun pap travay, ou pa ka met solda pou fè sitiyasyon an estab. Nanpwen fè estab, se bati ase ou gen pou bati.

– Ayiti se youn nan peyi ki pi konte sou èd, e kwak sa pandan dènye 25 ane ki sot pase yo, jou an jou, sitiyasyon peyi a pi mal. Sa k fè sa?

– Lan ka dijans, pot konkou se bon èd. Men lè ede tounen abitid toulèjou, lè èd ranplase dènye travay leta ta dwe ap fè, nou vin tonbe lan yon sitiyasyon kote pesonn pa reskonsab anyen. Si yon moun vle gad defo èd entènasyonal la, ebyen se voye je sou Ayiti.  Ayiti tounen Mèk, yon kafou kote tout moun vin rasanble. Tranblemann tè 12 Janvye a ansanm ak epidemi kolera a mete fenomèn sa a klè. Se chak jou, kominote entènasyonal la ap refè sa li te fin fè lavèy. Kounye a, yo fatige jis yo bouke ak Ayiti. Ti peyi sa a pap sispann etone moun ak katastwòf ki jou an jou pi rèd.  Mwen te an espwa apre katastwòf 12 Janvye a, lemonn t ap arive wè nou trase move wout ann Ayiti. Regretan, yo kontinye menm politik la. Angiz yo gad sa peyi a bezwen, yo voye sòlda.  Fòk wout bati, fòk yo bati baraj, fòk moun ka patisipe lan zafè leta, lan zafè jistis. Men, Nasyon Zini di se pa manda l sa.  Manda l ann Ayiti se kenbe lapè lan simityè a.

– Se ki wòl ONG jwe lan echwe Ayiti echwe a ?

– Apre tranblemanntè a, Ayiti tounen yon kafou pou tout moun pase.  Pou ONG entènasyonal yo,  se sa Ayiti ye, fòk kanmèm yo pase la. M ta ka di pi mal toujou: se yon kote pou yo fòme pwofesyonèl.  Laj moun ki vin bay konkou apre tranblemanntè a trè ba; yo debake ann Ayiti san okenn eksperyans. M ka di n sa, Ayiti pa fèt pou amatè.  Apre 12 Janvye, gen gwo efò ki fèt pou rale moun vin lan peyi a, men nivo konesans pwofesyonèl ki rantre lan peyi a bese. Gen yon move relasyon, yon madichon ant fòs ONG yo ak feblès leta.  Gen ONG ki egziste jis pou yo pot malè lan peyi a.  

– Se ki erè ki fèt apre tranblemann tè a ?

–Kantite manje ki rantre ann Ayiti pou moun san kay se yon move kou pou travayè tè lan peyi a. Ayiti se yon lakou san gadyò pou tout etid imanitè. Sou yon plan moral, sa pa aseptab pou konsidere Ayiti kòm yon laboratwa. Koze rebati Ayiti  ak  11 milya dola y ap pandye devan peyi a se pwomès pou n fè filalang.  Sanble gen yon foul moun ki vin ann Ayiti, se pa pou ede Ayiti, se pou regle pwop zafè yo.  Pou mwen, se yon wont pou suiv Ameriken, sa dwe deranje konsyans nou. Egzanp, gad doktè Ayisyen Kiba fòme yo.  Plis pase 500 etidye lan lavil Havàn.  Prèske mwatye lan yo, atout yo ta dwe ann Ayiti, jodi a se o Zetazini yo ye, se Kanada yo ye, se Lafrans yo ye.  Twouve se revolisyon Kiba a k ap edike moun pou vwazen kapitalis yo…  

– Se san rete, yo dekri Ayiti kòm yon kote apa lan lemonn, men eksperyans pa w montre pwoblèm Ayiti se pwoblèm lemonn modèn nan menm…?

– Nou echwe malgre solidarite entènasyonal la ki pa an mezi pou n leve defi a. Jounalis soti toupatou pou yo vin Ayiti vin dekri dezòd.  Piblik la li menm, li pa sa tann. Pou li, pa gen pi mal sou latè pase Ayiti.  Nou dwe mache lan mès peyi, nou travay tè a. Mwen kwè gen twòp doktè lan pye kabann malad la epi pifò se lajan ase yo konnen. Men, ann Ayiti nou bezwen antwopològ, sosyològ, istoryen, save lasyans politik, ata save teyoloji nou bezwen.  Ayiti twò konplike pou moun ki twò prese; moun k ap bay kout men yo, twò prese. Pesòn pap pran tan yo, ni yo pa gen anvi nonplis  pou yo eseye konprann sa mwen rele nanm Ayisyen an. Ayisyen rekonèt sa, yo konsidere nou menm kominote entènasyonal la kòm yon manman bèf pou yo tire lèt li.  Y ap chèche avantaj pa yo lan prezans nou e yo fè sa fen e byen. Se lajan ase Ayisyen wè lakay nou, se paske jan nou aji a, konsa yo resevwa n.

– Ou konstate echwe nou echwe a men ki solisyon ou ta pwopoze?

–Travay mwen ann Ayiti ap fini lan 2 mwa.  Pou m rete isit, san mwen pa kite sa m wè trakase m, mwen sètoblije kreye yon baryè lan lespri m pou sèvi m defans.  Mwen te vle aji san patipri kwak òganizasyon mwen reprezante a se yon pwa lou sou do m.  Mwen kenbe la pou okazyon pou m esplike tout dout mwen genyen e fòm te di lemonn ase la, bouke jwe ak Ayiti.  12 Janvye fèm wè lemonn gen kapasite ekstwòdinè pou l solidè. Kwak nou pa dwe bliye, lan premye jou yo, se Ayisyen poukont yo, ak 2 men vid ki eseye sove moun pa yo. Lan ka dijans, kè sansib enpòtan anpil. Men pwomennen kui pa ka sèvi kòm relasyon entènasyonal. Fò w mèt tèt ou, fò w gen endepandans ou, fòk gen balans lan komès, se sa ki respè youn pou lòt. Etan nap panse pou n fè ekspòtasyon, fòk nou sonje pou n pwoteje jaden tradisyonèl yo paske se nannan peyi a.  Ayiti se dènye paradi lan Karayib la ki pa fin pèdi anba touris, gen 1700 kilomèt kòt lanmè fre lan peyi a, fòk nou devlope yon touris kiltirèl e fòk nou evite peyi a tounen yon lòt Eldorado pou yon bann touris. Pou twò lontan se leson initil n ap bay Ayiti. Rebati ak kore yon sosyete rich tankou Ayiti se denye gwo pasaj ki rete pou limanite. Sa gen 200 ane depi Ayiti pote limyè pou limanite pou l fè valè dwa moun. Li lè, li tan pou n bay Ayiti chans li pou l reyalize vizyon l. 

AltèPrès ( AlterPresse) pran entèvyou a lan yon jounal peyi Lasuis ki rele Tan Alèkile. Se jounalis Ano Robè ki fè entèvyou a ak Rikado Setenfis.  Se nou menm lan www.bookmanlit.com ki tradui l an Kreyòl. Granmèsi Doktè Vilken ki fè nou okouran entèvyou a.